Trong nhiều thế kỷ, trầm hương được xem là một trong những sản vật quý hiếm bậc nhất của phương Đông, hiện diện trong văn hóa tín ngưỡng, y học cổ truyền, chế tác hương liệu cao cấp và thương mại quốc tế. Tuy nhiên, khi nguồn trầm tự nhiên ngày càng cạn kiệt, bài toán đặt ra không còn là khai thác được bao nhiêu, mà là làm thế nào để xây dựng một ngành công nghiệp trầm hương hiện đại, có khả năng tái tạo tài nguyên, tạo giá trị gia tăng lớn và phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, mô hình liên kết gồm nhà khoa học - đội ngũ kỹ thuật - nhà vườn - thương nhân đang nổi lên như một cấu trúc chiến lược có thể đưa trầm hương Việt Nam thoát khỏi tư duy khai thác thô để bước vào kỷ nguyên kinh tế sinh học giá trị cao.

Trầm hương: Tài nguyên quý nhưng chưa được khai thác đúng tầm

Việt Nam từ lâu được đánh giá là một trong những quốc gia có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho cây Dó bầu (Aquilaria crassna) sinh trưởng - loài cây tạo ra trầm hương có giá trị thương mại cao. Các vùng Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và một phần Đồng bằng sông Cửu Long đều có thể phát triển vùng nguyên liệu quy mô lớn.

Song nghịch lý là dù sở hữu lợi thế tự nhiên, ngành trầm hương trong nước vẫn chủ yếu vận hành manh mún, phân tán, thiếu tiêu chuẩn hóa. Phần lớn giá trị cao nhất của chuỗi sản phẩm - như tinh dầu cao cấp, hương liệu niche perfume, dược liệu sinh học, mỹ phẩm thiên nhiên, sản phẩm wellness - vẫn nằm ở khâu chế biến sâu và thương mại quốc tế, nơi Việt Nam chưa khai thác tương xứng.

Theo nhiều tổ chức nghiên cứu thị trường quốc tế, thị trường agarwood (trầm hương) toàn cầu đang tăng trưởng ổn định nhờ nhu cầu mạnh tại Trung Đông, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Ấn Độ và phân khúc hương liệu cao cấp châu Âu. Một số dự báo cho thấy quy mô thị trường có thể đạt hàng tỷ USD trong thập niên tới nếu chuỗi cung ứng được chuẩn hóa. Điều đó có nghĩa: Việt Nam đang nắm trong tay một “mỏ vàng xanh”, nhưng để khai thác được cần một mô hình quản trị mới.

Nhà khoa học: Trung tâm tạo đột phá công nghệ

Nếu xem trầm hương là ngành công nghiệp sinh học, thì khoa học công nghệ phải đứng ở vị trí đầu chuỗi. Trước đây, việc tạo trầm phụ thuộc lớn vào may rủi tự nhiên hoặc các phương pháp cơ học đơn giản như khoan thân cây, gây tổn thương để kích thích cây tiết nhựa. Cách làm này cho năng suất thấp, chất lượng không đồng đều và thời gian kéo dài nhiều năm. Hiện nay, công nghệ enzyme, vi sinh, cảm ứng sinh học và phân tích hoạt chất mở ra hướng đi hoàn toàn khác. Thay vì “ép cây bị thương”, khoa học hiện đại có thể kích hoạt cơ chế phòng vệ tự nhiên của cây Dó bầu một cách có kiểm soát, từ đó thúc đẩy quá trình hình thành trầm nhanh hơn và ổn định hơn.

Ngoài ra, các phòng thí nghiệm còn có thể phân tích hàm lượng sesquiterpene, chromone và các hợp chất thơm đặc trưng - những yếu tố quyết định giá trị thương mại của trầm. Đây là bước cực kỳ quan trọng, bởi thị trường cao cấp ngày nay không mua theo cảm tính mà mua theo tiêu chuẩn hóa học, truy xuất nguồn gốc và độ an toàn sinh học. Nói cách khác, nhà khoa học không chỉ tạo ra trầm - mà tạo ra niềm tin thị trường.

Đội ngũ kỹ thuật: Mắt xích quyết định thành bại ngoài thực địa

Nhiều mô hình nông nghiệp công nghệ cao thất bại không phải vì thiếu sáng chế, mà vì không có lực lượng chuyển giao công nghệ. Ngành trầm hương cũng vậy. Từ lý thuyết trong phòng thí nghiệm đến thành công ngoài vườn là một khoảng cách lớn. Cây bao nhiêu năm tuổi thì phù hợp? Khoan ở vị trí nào? Mật độ bao nhiêu lỗ? Liều lượng chế phẩm ra sao? Cây phản ứng thế nào sau 30 ngày, 90 ngày, 180 ngày?

Tất cả đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật có tay nghề cao, hiểu sinh lý cây trồng và có khả năng xử lý theo từng vùng thổ nhưỡng. Một quy trình sai có thể khiến cây suy kiệt, chết hoặc tạo trầm kém chất lượng. Ngược lại, quy trình đúng giúp tăng tỷ lệ thành công, rút ngắn chu kỳ xuống còn khoảng 24 - 36 tháng, thay vì kéo dài nhiều năm như trước. Trong kinh tế hiện đại, đây chính là năng lực “scale-up” - biến công nghệ thành sản lượng lớn.

Nếu khoa học là đầu não, kỹ thuật là cánh tay, thì nhà vườn chính là nền móng của toàn bộ hệ sinh thái. Việt Nam có hàng chục nghìn hecta đất đồi, đất chuyển đổi hoặc diện tích cây trồng hiệu quả thấp có thể tái cấu trúc sang mô hình rừng Dó bầu giá trị cao. So với nhiều cây ngắn ngày bấp bênh giá cả, cây Dó bầu mang lại triển vọng tài sản dài hạn, vừa tạo thu nhập vừa tăng độ che phủ sinh thái.

Một hecta trồng cây Dó bầu nếu được quản trị tốt có thể tạo nguồn thu cao gấp nhiều lần mô hình cây công nghiệp năng suất thấp. Quan trọng hơn, rừng Dó bầu góp phần giữ nước, chống xói mòn, hấp thụ carbon và phục hồi cảnh quan nông thôn. Trong bối cảnh thế giới hướng tới Net Zero, những mô hình lâm nghiệp sinh lợi như vậy sẽ ngày càng có giá trị.

Thương nhân: Người biến sản phẩm thành thương hiệu quốc gia

Không ít nông sản Việt Nam mạnh về sản xuất nhưng yếu ở thị trường. Trầm hương không thể đi vào lối mòn đó.

Vai trò của thương nhân không chỉ là mua - bán, mà là nghiên cứu nhu cầu tiêu dùng toàn cầu. Trung Đông chuộng trầm đốt cao cấp, Nhật Bản coi trọng hương đạo và sự tinh tế, Hàn Quốc quan tâm wellness, còn châu Âu có xu hướng niche perfume và mỹ phẩm thiên nhiên.

Mỗi thị trường cần một dòng sản phẩm khác nhau. Nếu chỉ xuất thô, Việt Nam luôn đứng ở đáy chuỗi giá trị. Nhưng nếu chế biến sâu, đóng gói thương hiệu, chuẩn hóa chứng nhận và kể câu chuyện văn hóa bản địa, giá trị có thể tăng gấp nhiều lần.

Bài học từ cà phê, cacao, sâm hay tinh dầu cho thấy: quốc gia nào kiểm soát thương hiệu, quốc gia đó kiểm soát lợi nhuận.

Liên kết “4 nhà”: Cơ chế chống đứt gãy chuỗi giá trị

Điểm mạnh lớn nhất của mô hình này nằm ở tính cộng hưởng.

• Nhà khoa học tạo công nghệ và tiêu chuẩn.

• Đội ngũ kỹ thuật triển khai đúng quy trình.

• Nhà vườn cung cấp vùng nguyên liệu ổn định.

• Thương nhân mở thị trường và tối đa hóa giá trị.

Thiếu một mắt xích, chuỗi sẽ đứt. Có đủ bốn mắt xích, ngành trầm hương có thể vận hành như một ngành công nghiệp hoàn chỉnh. Đây cũng là tư duy mà Israel áp dụng cho nông nghiệp sa mạc, Hà Lan áp dụng cho hoa và giống cây trồng, Hàn Quốc áp dụng cho nhân sâm, còn Nhật Bản áp dụng cho tinh dầu và sản phẩm hương đạo.
Trong quá khứ, trầm hương được xem là món quà may rủi của thiên nhiên. Nhưng trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, trầm hương phải được nhìn như một ngành công nghiệp sinh học có thể hoạch định, đầu tư và mở rộng quy mô. Liên kết Nghiên cứu - Kỹ thuật - Sản xuất - Thương mại không chỉ là mô hình sản xuất, mà là tư duy phát triển mới: biến tài nguyên bản địa thành lợi thế cạnh tranh toàn cầu. Nếu đi đúng hướng, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm trầm hương chất lượng cao của thế giới - nơi giá trị không nằm ở việc chặt một cây rừng, mà ở việc gây dựng cả một hệ sinh thái kinh tế xanh trường tồn

Việt Nam cần gì để bứt phá?

Muốn đưa trầm hương thành ngành kinh tế lớn, cần ít nhất 5 trụ cột chính sách:

1. Quy hoạch vùng nguyên liệu quốc gia gắn với bảo tồn đa dạng sinh học.

2. Tiêu chuẩn quốc gia cho trầm hương và tinh dầu trầm.

3. Hỗ trợ nghiên cứu công nghệ sinh học và sở hữu trí tuệ.

4. Tín dụng xanh cho nông dân và doanh nghiệp trồng Dó bầu.

5. Xúc tiến thương mại quốc tế, xây dựng thương hiệu “Vietnam Agarwood”.

Nếu làm tốt, trầm hương không chỉ là sản phẩm nông nghiệp, mà có thể trở thành ngành xuất khẩu giá trị cao kết hợp văn hóa, du lịch, chăm sóc sức khỏe và công nghiệp hương liệu.

.

Tác giả: Bioyersin Agarwood