Sở hữu nguồn nguyên liệu tự nhiên quý hiếm, sản lượng xuất khẩu lớn, nhưng ngành tinh dầu trầm hương Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý: càng phát triển, càng bộc lộ rõ điểm yếu cốt lõi – thiếu một hệ thống tiêu chuẩn quốc gia đủ mạnh để định danh giá trị. Trong khi nhiều quốc gia đã đi trước một bước với các “thước đo khoa học”, Việt Nam vẫn loay hoay với những tiêu chí mang tính cảm quan và nội bộ doanh nghiệp.

Thị trường tỷ USD nhưng “mỗi nơi một chuẩn”

Theo tổng hợp từ các hệ thống phân loại quốc tế, đến nay chưa tồn tại tiêu chuẩn ISO riêng cho tinh dầu trầm hương, dù đây là một trong những mặt hàng có giá trị cao trong ngành hương liệu và dược liệu toàn cầu  .

Tuy nhiên, điều đáng nói là các quốc gia không đứng yên chờ một chuẩn chung, mà đã chủ động xây dựng hệ thống riêng:

• Trung Quốc: Áp dụng phân loại tinh dầu theo độ tinh khiết (A+, A, B) và mục đích sử dụng (dược liệu, mỹ phẩm, nước hoa), đồng thời kiểm soát bằng các chỉ tiêu hóa học cụ thể như 2 hợp chất chromone đặc trưng và phân tích GC-MS. Các tiêu chuẩn như DB46/T 422-2017 hay LY/T 2904-2017 được đánh giá là chi tiết bậc nhất  .

• Malaysia: Tiến xa hơn khi đưa vào hệ thống 11 hợp chất chỉ thị chất lượng, kết hợp GC-MS và mô hình phân tích dữ liệu (PCA, Z-score). Đây là hướng tiếp cận mang tính khoa học hóa cao, giảm phụ thuộc vào cảm quan  .

• Indonesia, Thái Lan: Duy trì hệ thống phân hạng AAA, AA, A… nhưng bổ sung yếu tố nguồn gốc địa lý (Kalimantan, Trat…) và kiểm định hóa học để tăng độ tin cậy.

Ở chiều ngược lại, thị trường Trung Đông – nơi tiêu thụ tinh dầu cao cấp – lại gần như không có tiêu chuẩn kỹ thuật, mà phụ thuộc vào cảm nhận mùi, độ lưu hương và uy tín thương hiệu. Điều này tạo ra một nghịch lý: giá trị cao nhưng rủi ro gian lận cũng rất lớn  .

Việt Nam: Xuất khẩu lớn nhưng thiếu “hệ quy chiếu”

Việt Nam hiện được xem là một trong những nguồn cung trầm hương quan trọng, đặc biệt với loài Aquilaria crassna. Tuy nhiên, theo tài liệu, 100% việc phân loại chất lượng tinh dầu hiện nay đang phụ thuộc vào tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) của từng doanh nghiệp, không có TCVN hay QCVN thống nhất  .

Thực tế thị trường cho thấy:

• Có doanh nghiệp phân loại theo A/B/C/D

• Có đơn vị dùng AAA, Super, Deluxe

• Có nơi chỉ dựa vào mô tả cảm quan (mùi ngọt, sâu, khói…)

Ngay cả các chỉ tiêu lý hóa như:

• Tỷ trọng

• Chỉ số khúc xạ

• Góc quay cực

… cũng không có ngưỡng chuẩn chung để đối chiếu.

Đáng chú ý, dù nhiều doanh nghiệp đã sử dụng GC-MS để phân tích thành phần, nhưng việc lựa chọn hợp chất nào làm “chuẩn” vẫn hoàn toàn tự phát, không có quy định bắt buộc.

Hệ lụy: Không chỉ là câu chuyện kỹ thuật

Khoảng trống tiêu chuẩn không dừng lại ở góc độ chuyên môn, mà đã và đang tạo ra những hệ lụy rõ rệt:

1. “Vàng thau lẫn lộn” ngay trong nội địa
Khi không có chuẩn chung, một loại tinh dầu có thể được xếp “AAA” ở doanh nghiệp này nhưng chỉ “A” ở nơi khác. Điều này làm méo mó thị trường, gây nhiễu thông tin cho người tiêu dùng.

2. Mất lợi thế trong đàm phán quốc tế
Trong các giao dịch xuất khẩu, đối tác thường yêu cầu COA (Certificate of Analysis) dựa trên chuẩn quốc tế hoặc chuẩn quốc gia. Khi Việt Nam không có hệ chuẩn, doanh nghiệp buộc phải “theo luật chơi của bên mua”, dẫn đến nguy cơ bị ép giá.

3. Khó kiểm soát hàng giả, hàng pha trộn
Theo xu hướng toàn cầu, tinh dầu trầm hương chất lượng cao thường có hàm lượng sesquiterpene oxy hóa cao, cùng các hợp chất như agrosprol, β-agarofuran… Tuy nhiên, nếu không có ngưỡng chuẩn, việc xác định thật – giả trở nên rất khó khăn  .

4. Cản trở xây dựng thương hiệu quốc gia
Trong khi các nước đẩy mạnh “origin-based” (định danh theo vùng như Kalimantan, Trat…), Việt Nam dù có các vùng nổi tiếng như Khánh Hòa, Phú Quốc… nhưng chưa có hệ thống tiêu chuẩn đi kèm để bảo chứng chất lượng.

Vì sao Việt Nam chậm chuẩn hóa?

Một số chuyên gia trong ngành cho rằng, có ba nguyên nhân chính:

• Phụ thuộc vào truyền thống cảm quan: Nghề trầm hương lâu đời vốn dựa vào kinh nghiệm “ngửi – nhìn – cảm”, khiến việc chuyển sang tiêu chuẩn hóa gặp rào cản.

• Thiếu dữ liệu khoa học nền tảng: Để xây dựng chuẩn, cần một cơ sở dữ liệu lớn về thành phần hóa học theo từng vùng, từng phương pháp tạo trầm.

• Chưa có cơ quan đầu mối dẫn dắt: Việc xây dựng TCVN đòi hỏi sự phối hợp giữa ngành nông nghiệp, khoa học công nghệ và doanh nghiệp – điều hiện vẫn chưa đồng bộ.

Không thể chậm hơn trong cuộc đua chuẩn hóa

Xu hướng thế giới đã rất rõ ràng:

• Chuẩn hóa bằng GC-MS

• Xác định marker compounds

• Ứng dụng AI, chemometrics để phân loại

Nếu không nhanh chóng bắt kịp, Việt Nam có nguy cơ rơi vào vị thế “cung cấp nguyên liệu thô”, thay vì tham gia sâu vào chuỗi giá trị.

Kiến nghị: Từ “tự phát” sang “chuẩn hóa bắt buộc”

Để tháo gỡ “nút thắt”, cần một lộ trình rõ ràng:

• Xây dựng TCVN cho tinh dầu trầm hương với các chỉ tiêu bắt buộc (hóa học, lý hóa)

• Thiết lập bộ hợp chất chuẩn quốc gia (marker compounds)

• Quy định ngưỡng phân hạng cụ thể (A+, A, B…)

• Bắt buộc COA chuẩn hóa cho sản phẩm xuất khẩu

• Gắn tiêu chuẩn với chỉ dẫn địa lý

Không chuẩn hóa, khó nói đến phát triển bền vững?

Ngành trầm hương Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ: Nếu tiếp tục phát triển theo hướng tự phát, dựa vào kinh nghiệm và thị trường ngắn hạn; Nếu chuyển mình theo hướng chuẩn hóa, minh bạch và khoa học.

Khoảng trống tiêu chuẩn – nếu không sớm được lấp đầy – sẽ không chỉ làm suy giảm giá trị sản phẩm, mà còn khiến Việt Nam đánh mất cơ hội định vị mình trong chuỗi giá trị toàn cầu của một ngành hàng được ví như “vàng đen” của phương Đông.