Đây là sự kiện cấp quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, giao Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia tổ chức. Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng tham dự và phát biểu chỉ đạo tại Diễn đàn.

Với chủ đề “Bứt phá năng suất dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để Việt Nam tiến nhanh tới Tầm nhìn 2045”, Diễn đàn được kỳ vọng trở thành không gian đối thoại chính sách quan trọng, góp phần nhận diện những điểm nghẽn của nền kinh tế và đề xuất các giải pháp nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh quốc gia.

Chương trình gồm bốn hội thảo chuyên đề và một phiên toàn thể, tập trung vào các nội dung lớn như chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo; năng suất xanh gắn với mô hình ESG; đổi mới sáng tạo và các hệ thống quản lý tiên tiến.

Không chỉ bàn về những ngành công nghiệp quy mô lớn, Diễn đàn còn mở ra cơ hội để các ngành kinh tế đặc thù, dựa trên tài nguyên bản địa và tri thức truyền thống, trình bày những khó khăn, khoảng trống chính sách cũng như khát vọng phát triển. Trong đó, ngành trầm hương Việt Nam là một trường hợp điển hình.

Có sản vật quý nhưng thiếu một hệ sinh thái tiêu chuẩn

Gửi văn bản tham luận và kiến nghị đến Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia năm 2026, Hội Trầm hương Việt Nam cho rằng trầm hương là sản vật đặc hữu có giá trị đặc biệt về văn hóa, sinh thái và thương mại.

Việt Nam có lợi thế về cây Dó bầu, nhiều vùng nguyên liệu, đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm cùng những phương pháp tạo trầm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, những lợi thế tự nhiên ấy chưa được chuyển hóa đầy đủ thành năng suất cao, chất lượng ổn định và vị thế tương xứng trên thị trường quốc tế.

Theo Hội Trầm hương Việt Nam, ngành trầm hương đang đứng trước một nghịch lý đáng suy nghĩ: có cây quý, có người làm nghề và có thị trường rộng lớn, nhưng lại thiếu một hệ sinh thái khoa học – công nghệ, tiêu chuẩn và dữ liệu đủ mạnh để tổ chức chuỗi giá trị.

Trong nhiều vùng trồng, hoạt động tạo trầm vẫn phụ thuộc lớn vào kinh nghiệm, phương pháp cơ học hoặc những quy trình riêng lẻ. Tỷ lệ cây tạo trầm, sản lượng thu hồi và chất lượng hợp chất thơm vì thế có sự chênh lệch lớn.

Cùng một giống Dó bầu nhưng sự khác biệt về thổ nhưỡng, tuổi cây, thời điểm tác động, chế phẩm và quy trình chăm sóc có thể dẫn đến những kết quả hoàn toàn khác nhau. Trong khi đó, người trồng phải bỏ vốn, đất đai và công sức trong nhiều năm nhưng lại khó dự báo sản lượng, chất lượng cũng như giá trị thu hồi.

Hội cho rằng năng suất ngành trầm hương không thể chỉ được hiểu đơn giản là tạo ra nhiều trầm hơn trong thời gian ngắn hơn. Năng suất cần được đo trên toàn bộ chuỗi giá trị, từ tỷ lệ cây sống, tỷ lệ tạo trầm, khối lượng sản phẩm đạt chuẩn, hiệu suất chưng cất đến giá trị thu được trên mỗi cây, mỗi héc-ta và mỗi giờ lao động.

Việc nâng cao năng suất cũng phải gắn với bảo vệ đất, nguồn gen, môi trường sinh thái và sinh kế lâu dài của người trồng.

Khoảng trống tiêu chuẩn bào mòn giá trị trầm hương Việt

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, theo Hội Trầm hương Việt Nam, là ngành trầm hương vẫn thiếu hệ quy chiếu thống nhất để phân loại và đánh giá chất lượng nhiều nhóm sản phẩm, đặc biệt là tinh dầu trầm hương.

Trên thị trường, các doanh nghiệp đang sử dụng nhiều cách phân hạng khác nhau như A, A+, AAA, Super hay Deluxe. Tuy nhiên, đằng sau những tên gọi bắt mắt ấy lại chưa có ngưỡng chất lượng chung để kiểm chứng và đối chiếu.

Một số doanh nghiệp đã thực hiện phân tích thành phần hóa học bằng phương pháp GC-MS, nhưng việc lựa chọn hợp chất chỉ thị, phương pháp thử và ngưỡng chất lượng còn phân tán. Điều này khiến người tiêu dùng khó phân biệt sản phẩm thật – giả, doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc khó bảo vệ uy tín, còn cơ quan quản lý gặp khó khăn trong việc kiểm soát sản phẩm pha trộn hoặc không bảo đảm chất lượng.

Khi xuất khẩu, doanh nghiệp Việt Nam thường phải chấp nhận hệ quy chiếu do bên mua đưa ra và dễ rơi vào thế yếu trong đàm phán. Một sản phẩm có giá trị cao nhưng không được định danh, đo lường và mô tả bằng dữ liệu khoa học rất khó trở thành hàng hóa mang thương hiệu quốc gia.

Nếu những khoảng trống này không sớm được khắc phục, Việt Nam có nguy cơ tiếp tục đứng ở vị trí cung cấp nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, trong khi phần giá trị lớn nhất thuộc về các khâu kiểm nghiệm, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phân phối quốc tế.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ từng cây Dó bầu

Trong văn bản gửi Diễn đàn, Hội Trầm hương Việt Nam cũng cho rằng chuyển đổi số trong ngành không thể chỉ dừng lại ở quảng bá trên mạng xã hội, xây dựng website hay bán hàng trực tuyến.

Cốt lõi của chuyển đổi số phải là hình thành hồ sơ dữ liệu cho từng vùng trồng, vườn cây và lô sản phẩm. Hồ sơ này cần thể hiện được nguồn giống, tọa độ vùng trồng, tuổi cây, nhật ký chăm sóc, phương pháp tạo trầm, thời điểm khai thác, kết quả kiểm nghiệm, cơ sở chế biến và hành trình của lô hàng.

Hệ thống dữ liệu thống nhất sẽ giúp người trồng và doanh nghiệp giảm chi phí hoàn thiện hồ sơ; hỗ trợ cơ quan quản lý xác minh nguồn gốc; tạo cơ sở định giá vườn cây; đồng thời giúp người mua kiểm tra hành trình sản phẩm.

Đây cũng là nền tảng để ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo khả năng tạo trầm, phân loại chất lượng, phát hiện bất thường và tối ưu hóa quy trình sản xuất.

Tuy nhiên, Hội lưu ý một mã QR đẹp không thể thay thế hồ sơ lâm sản hợp pháp. Công nghệ chuỗi khối cũng không thể biến dữ liệu đầu vào thiếu chính xác thành dữ liệu đáng tin cậy. Vì vậy, chuyển đổi số phải đi cùng tiêu chuẩn dữ liệu, cơ chế kiểm tra, trách nhiệm của chủ thể cung cấp thông tin và yêu cầu bảo vệ dữ liệu của người trồng, doanh nghiệp.

Sáu kiến nghị phát triển ngành trầm hương

Từ thực tiễn của hội viên, nhà vườn và doanh nghiệp, Hội Trầm hương Việt Nam kiến nghị Diễn đàn và các cơ quan chức năng xem xét sáu nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, xây dựng chương trình khoa học – công nghệ cấp quốc gia hoặc liên ngành về cây Dó bầu và trầm hương, nghiên cứu toàn diện từ nguồn gen, giống, kỹ thuật canh tác, công nghệ tạo trầm đến chế biến sâu và đánh giá an toàn sản phẩm.

Thứ hai, hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung về vùng trồng, điều kiện sinh thái, quy trình kỹ thuật, thành phần hóa học và chất lượng trầm hương; lựa chọn một số vùng đại diện để xây dựng bộ dữ liệu nền.

Thứ ba, sớm xây dựng tiêu chuẩn quốc gia cho các nhóm sản phẩm ưu tiên như nguyên liệu trầm, tinh dầu, nhang – hương và sản phẩm chế biến sâu. Tiêu chuẩn cần kết hợp kinh nghiệm cảm quan của nghệ nhân với những chỉ tiêu có thể đo lường như nguồn gốc loài, vùng trồng, độ ẩm, tỷ trọng, chỉ số khúc xạ, thành phần hóa học, an toàn tồn dư và khả năng truy xuất.

Thứ tư, triển khai các mô hình thí điểm liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nhà vườn. Mọi công nghệ tạo trầm cần được khảo nghiệm độc lập, công bố rõ điều kiện áp dụng, chi phí, hiệu quả và rủi ro trước khi nhân rộng.

Thứ năm, xây dựng nền tảng truy xuất nguồn gốc số gắn với mã số vùng trồng, hồ sơ lâm sản hợp pháp và các yêu cầu của Công ước CITES; có cơ chế hỗ trợ hộ trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận công nghệ với chi phí phù hợp.

Thứ sáu, khuyến khích chế biến sâu, đổi mới thiết kế và phát triển các sản phẩm có hàm lượng khoa học, công nghệ và tri thức cao; đồng thời bảo vệ nguồn gen, rừng tự nhiên, môi trường và quyền lợi chính đáng của người dân.

Cần nhìn nhận trầm hương như một ngành kinh tế sinh học

Hội Trầm hương Việt Nam mong muốn Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các bộ, ngành liên quan nhìn nhận trầm hương không chỉ là một mặt hàng lâm sản đặc thù, mà là ngành kinh tế sinh học có khả năng kết nối nông nghiệp, công nghiệp hương liệu, dược liệu, mỹ phẩm, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa và thương mại quốc tế.

Hội cam kết làm đầu mối tập hợp nhu cầu của nhà vườn và doanh nghiệp; phối hợp với cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và các tổ chức tiêu chuẩn để xây dựng dữ liệu, lựa chọn mô hình thí điểm, phản biện quy trình và phổ biến kết quả tới hội viên.

Hội cũng sẵn sàng tham gia xây dựng bộ quy tắc thực hành tốt, hệ thống truy xuất nguồn gốc và cơ chế nhận diện sản phẩm minh bạch, qua đó từng bước đưa trầm hương Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Cây Dó bầu cần nhiều năm mới có thể tạo nên trầm. Một ngành kinh tế bền vững cũng không thể được hình thành từ những thành công ngắn hạn. Nhưng nếu bắt đầu bằng dữ liệu đúng, công nghệ được kiểm chứng, tiêu chuẩn đáng tin cậy và sự liên kết thực chất, mỗi cây Dó bầu không chỉ tạo ra một sản vật quý mà còn có thể tạo ra tri thức, việc làm, sinh kế và thương hiệu quốc gia.

Nâng cao năng suất ngành trầm hương không có nghĩa là khai thác nhanh hơn, mà phải tạo ra giá trị lớn hơn từ ít tài nguyên hơn, với chất lượng ổn định, minh bạch và có trách nhiệm hơn. Đó cũng là thông điệp mà Hội Trầm hương Việt Nam gửi đến Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia năm 2026.