Thế nhưng, phía sau màu xanh ấy là những dấu hiệu suy kiệt âm thầm của đất đai, nguồn nước và hệ sinh thái. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, một hướng đi mới đang được giới chuyên gia và người dân kỳ vọng: chuyển đổi sang cây Dó bầu – loài cây bản địa gắn với trầm hương, vừa phục hồi sinh thái, vừa tạo giá trị kinh tế bền vững.

Những cánh rừng “xanh” nhưng đất đang chết

Giữa cái nắng gắt đầu hè, ông Nguyễn Văn H., một hộ trồng rừng lâu năm tại Quảng Nam, chỉ tay về khu đồi keo vừa khai thác: “Ngày trước đất này trồng gì cũng tốt, giờ trồng lại keo mà cây còi cọc, đất khô rang, mưa xuống là trôi hết.”

Câu chuyện của ông H. không phải cá biệt. Theo ghi nhận tại nhiều tỉnh miền Trung như Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, mô hình độc canh keo và bạch đàn đang bộc lộ những “điểm nghẽn” lớn.

Các nghiên cứu lâm nghiệp cho thấy, những loài cây sinh trưởng nhanh như keo (Acacia) hay bạch đàn (Eucalyptus) có nhu cầu hấp thụ nước và dinh dưỡng rất cao. Việc trồng liên tục theo chu kỳ ngắn khiến tầng đất mặt bị “rút kiệt”, độ mùn suy giảm nghiêm trọng. Không ít khu vực xuất hiện hiện tượng đất chai cứng, nghèo dinh dưỡng là tiền đề của thoái hóa đất.

Không chỉ vậy, cấu trúc rừng đơn loài còn làm mất đi lớp thảm thực vật tự nhiên. Khi mưa lớn, nước không kịp thẩm thấu mà chảy tràn trên bề mặt, kéo theo đất đá. Đây chính là một trong những nguyên nhân làm gia tăng lũ quét, sạt lở đây là những “cơn ác mộng” ngày càng dày đặc tại miền Trung.

Một cán bộ kiểm lâm tại Bình Định thẳng thắn: “Rừng keo nhìn thì xanh, nhưng thực chất là hệ sinh thái rất yếu. Khi bão lớn, gió quật là đổ hàng loạt vì rễ nông, không giữ được đất.”

Dó bầu là“ứng viên” cho chiến lược lâm nghiệp mới

Trong bối cảnh đó, cây Dó bầu là loài cây bản địa từng gắn với lịch sử trầm hương Việt Nam hiên đang được nhìn nhận lại như một giải pháp mang tính chiến lược.

Khác với keo hay bạch đàn, Dó bầu có khả năng thích nghi cao với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của miền Trung. Cây sinh trưởng tốt trên đất đồi dốc, chịu hạn khá, và đặc biệt có hệ rễ bám sâu, giúp giữ đất, chống xói mòn hiệu quả.

Theo các chuyên gia sinh thái, Dó bầu là cây thân gỗ thường xanh, duy trì tán lá quanh năm. Lớp tán này đóng vai trò như “tấm đệm sinh học”, giảm lực tác động của mưa, giữ ẩm đất và tạo điều kiện hình thành lớp mùn chính là yếu tố then chốt để phục hồi độ phì nhiêu.

Không dừng ở đó, giá trị kinh tế của Dó bầu vượt xa nhiều loài cây lâm nghiệp truyền thống. Khi được tạo trầm, cây cho ra trầm hương là sản phẩm có giá trị cao trên thị trường quốc tế, được sử dụng trong dược liệu, mỹ phẩm và văn hóa tâm linh.

Một doanh nghiệp đầu tư trồng Dó bầu tại Khánh Hòa cho biết: “Nếu làm đúng kỹ thuật, một cây Dó bầu có thể mang lại giá trị gấp nhiều lần so với keo. Quan trọng hơn, đây là mô hình khai thác lâu dài, không phải chặt đi trồng lại như hiện nay.”

Không chỉ là chuyển cây, mà là chuyển tư duy

Theo các chuyên gia, việc chuyển từ keo, tràm, bạch đàn sang Dó bầu không đơn thuần là thay đổi giống cây, mà là sự chuyển đổi mang tính hệ thống trong tư duy phát triển lâm nghiệp.

Từ mô hình “trồng – chặt – bán gỗ” ngắn hạn, ngành lâm nghiệp cần hướng tới mô hình đa giá trị: vừa bảo vệ môi trường, vừa tạo sinh kế bền vững.

Điều này đòi hỏi một chiến lược tổng thể, từ quy hoạch vùng trồng, ứng dụng công nghệ sinh học trong tạo trầm, đến xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh.

Hình thành chuỗi giá trị trầm hương: Từ rừng đến thị trường

Thực tế cho thấy, tiềm năng của Dó bầu không chỉ nằm ở khâu trồng trọt mà còn ở chế biến sâu và phát triển thương hiệu.

Nhiều chuyên gia đề xuất cần xây dựng các vùng trọng điểm trồng Dó bầu tại miền Trung, kết hợp với công nghệ tạo trầm sinh học để đảm bảo sản lượng ổn định.

Song song đó, việc phát triển các sản phẩm chế biến như tinh dầu trầm, nhang trầm, dược liệu… sẽ giúp gia tăng giá trị. Đặc biệt, mô hình du lịch sinh thái gắn với rừng trầm hương cũng mở ra hướng đi mới, thu hút du khách trong và ngoài nước.

Một số địa phương bước đầu đã thử nghiệm mô hình này và ghi nhận hiệu quả tích cực, khi người dân không chỉ có thu nhập từ cây trồng mà còn từ dịch vụ du lịch.

Cơ hội tham gia thị trường tín chỉ carbon

Một điểm đáng chú ý là rừng Dó bầu có thể đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính.

Với khả năng hấp thụ carbon và phục hồi hệ sinh thái, các dự án trồng Dó bầu hoàn toàn có thể tham gia thị trường tín chỉ carbon – một lĩnh vực đang được Việt Nam thúc đẩy nhằm hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” (Net Zero).

Nếu được triển khai bài bản, đây sẽ là nguồn thu bổ sung quan trọng, giúp nâng cao hiệu quả kinh tế của mô hình lâm nghiệp bền vững.

Miền Trung trước cơ hội “đổi vận”

Từ những cánh rừng keo đang dần bạc màu, một hướng đi mới đang mở ra. Việc chuyển đổi sang cây Dó bầu không chỉ giúp phục hồi đất đai, bảo vệ môi trường, mà còn tạo ra giá trị kinh tế vượt trội.

Miền Trung – nơi từng được xem là “thủ phủ trầm hương” – đang đứng trước cơ hội lấy lại vị thế trên bản đồ thế giới, nếu biết tận dụng lợi thế bản địa và chuyển đổi đúng hướng.

Như lời một chuyên gia lâm nghiệp nhận định: “Nếu keo giúp người dân thoát nghèo trong quá khứ, thì Dó bầu có thể giúp họ làm giàu trong tương lai – nhưng là sự giàu có đi cùng với bền vững.”