Trầm hương mắc kẹt nơi cửa khẩu

Nhiều năm qua, Việt Nam được xem là một trong những trung tâm sản xuất và chế biến trầm hương lớn tại châu Á. Các sản phẩm từ trầm như tinh dầu, nhang, nguyên liệu mỹ phẩm, dược liệu và đồ thủ công mỹ nghệ đã hiện diện tại nhiều thị trường lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, UAE, Ấn Độ, châu Âu…

Tuy nhiên, từ cuối năm 2025 đến nay, nhiều doanh nghiệp phản ánh tình trạng hồ sơ xuất khẩu bị kiểm tra gắt gao hơn do vướng mắc liên quan đến định danh khoa học loài. Aquilaria crassna – loài cây tạo trầm được trồng phổ biến tại Việt Nam.

Trao đổi với chung tôi ông Phạm Minh Tâm – Giám đốc Công ty Cổ phần Trầm Thanh Tâm TTA cho biết doanh nghiệp vừa trải qua một sự cố nghiêm trọng khi lô hàng xuất khẩu sang thị trường Đông Á bị đối tác yêu cầu tạm ngưng nhận hàng để bổ sung hồ sơ chứng minh định danh loài.

“Đối tác yêu cầu chúng tôi giải trình vì trên một số tài liệu quốc tế không thể hiện rõ Aquilaria crassna như một định danh độc lập. Họ lo ngại rủi ro pháp lý liên quan CITES nên đã tạm dừng thông quan. Container nằm ở cảng nhiều tuần khiến doanh nghiệp phát sinh thêm hàng trăm triệu đồng chi phí lưu kho, lưu bãi”, ông Tâm nói.

Theo ông Tâm, điều đáng lo ngại là nhiều đối tác nước ngoài hiện áp dụng cơ chế “quản trị rủi ro tuyệt đối”, chỉ cần hồ sơ có yếu tố chưa thống nhất giữa tên khoa học trong giấy phép và cơ sở dữ liệu quốc tế là hàng hóa có thể bị giữ lại.

“Có đối tác còn yêu cầu chúng tôi phải cung cấp kết quả ADN, tài liệu nghiên cứu quốc tế và xác nhận bổ sung từ cơ quan quản lý chuyên ngành. Đây là những thủ tục vượt xa thông lệ thương mại thông thường”, ông Tâm chia sẻ.

“Lỗ hổng” từ câu chuyện định danh quốc tế

Theo tìm hiểu của phóng viên, nhiều loài thuộc chi Aquilaria như A. crassna, A. malaccensis, A. sinensis hay A. agallocha có sự giao thoa về vùng phân bố và từng tồn tại nhiều tranh luận khoa học liên quan đồng danh hoặc tương đồng sinh học.

Trong hệ thống danh mục của Công ước CITES quốc tế, tên Aquilaria agallocha hiện được sử dụng với các chỉ dẫn liên quan Aquilaria malaccensis. Trong khi đó, Aquilaria crassna – loài trầm phổ biến tại Việt Nam – chưa được thể hiện đầy đủ, rõ ràng trong một số hệ thống dữ liệu quốc tế.

Một chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn nguồn gen nhận định đây không đơn thuần là câu chuyện học thuật mà đã trở thành rào cản thương mại thực tế. “Khi các quốc gia xây dựng quy định nhập khẩu dựa trên cơ sở dữ liệu quốc tế, chỉ cần tên loài không đồng bộ là hệ thống quản lý sẽ phát sinh cảnh báo. Điều này kéo theo nguy cơ doanh nghiệp bị yêu cầu bổ sung hồ sơ, kiểm tra chuyên sâu hoặc thậm chí từ chối nhập khẩu”, vị chuyên gia phân tích.

Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân sâu xa xuất phát từ bối cảnh lịch sử khi Việt Nam chưa tham gia sâu vào các cơ chế khoa học quốc tế liên quan CITES trong giai đoạn trước đây, dẫn đến việc cập nhật, bảo vệ định danh nguồn gen trầm hương Việt Nam chưa được thực hiện đầy đủ.

Hội Trầm Hương Việt Nam lên tiếng hỗ trợ doanh nghiệp

Trước làn sóng phản ánh từ doanh nghiệp, Hội Trầm Hương Việt Nam đã có văn bản thông tin tới hội viên để tổng hợp các vướng mắc liên quan định danh Aquilaria crassna và đề xuất nhiều giải pháp hỗ trợ.

Ông Phạm Văn Du - Chủ tịch Hội Trầm Hương Việt Nam cho biết đây là vấn đề phức tạp, liên quan đồng thời tới khoa học, pháp lý quốc tế và hoạt động thương mại xuyên biên giới. “Hiện nay, việc bổ sung hoặc điều chỉnh định danh trong hệ thống quốc tế không thể thực hiện ngay lập tức vì phải trải qua quy trình khoa học và thủ tục rất chặt chẽ. Tuy nhiên, Hội sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp để bảo vệ quyền lợi chính đáng cho ngành trầm hương Việt Nam”, ông Du nói. Theo ông, Hội đang phối hợp với Cơ quan Quản lý CITES Việt Nam để tổng hợp toàn bộ các trường hợp bị ách tắc thương mại, từ đó kiến nghị các bộ ngành liên quan như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế và các cơ quan ngoại giao hỗ trợ làm việc với nước nhập khẩu.

“Chúng tôi khuyến nghị doanh nghiệp lưu giữ đầy đủ hồ sơ bị từ chối, yêu cầu giải trình hoặc cảnh báo từ phía đối tác. Đây sẽ là cơ sở rất quan trọng để cơ quan quản lý Việt Nam làm việc chính thức với các quốc gia nhập khẩu”, ông Du nhấn mạnh.

Ngoài ra, Hội cũng khuyến nghị doanh nghiệp chủ động phối hợp với chính đối tác nhập khẩu để đề nghị cơ quan chuyên ngành tại nước sở tại đưa ra hướng dẫn hoặc xác nhận phù hợp. “Đã có doanh nghiệp xử lý thành công theo hướng này tại thị trường Trung Quốc. Điều đó cho thấy nếu phối hợp tốt giữa doanh nghiệp hai bên và cơ quan quản lý, vẫn có thể tháo gỡ được nhiều vướng mắc”, ông Du cho biết.

Cuộc đua bảo vệ thương hiệu trầm hương Việt

Theo giới chuyên gia, câu chuyện Aquilaria crassna không chỉ là khó khăn trước mắt của vài doanh nghiệp mà phản ánh bài toán lớn hơn về bảo vệ tài nguyên bản địa, xây dựng dữ liệu khoa học quốc gia và nâng vị thế thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Hiện một số nghiên cứu ADN tại vùng nguyên liệu Việt Nam cho thấy tồn tại sự tương đồng sinh học với Aquilaria malaccensis. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc sử dụng kết quả này cần hết sức thận trọng và phải tuân thủ đầy đủ quy định pháp lý quốc tế. “Nếu không sớm có chiến lược bài bản về chuẩn hóa dữ liệu nguồn gen, truy xuất nguồn gốc và xây dựng hồ sơ khoa học quốc tế, ngành trầm hương Việt Nam có thể tiếp tục đối mặt nhiều rủi ro thương mại trong tương lai”, một chuyên gia cảnh báo. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ trầm hương toàn cầu tiếp tục tăng mạnh, nhiều doanh nghiệp kỳ vọng các cơ quan chức năng sẽ sớm có cơ chế phối hợp liên ngành để tháo gỡ các rào cản kỹ thuật, đồng thời xây dựng chiến lược dài hạn nhằm khẳng định vị thế hợp pháp, minh bạch và bền vững của trầm hương Việt Nam trên thị trường quốc tế.

“Chúng tôi không chỉ xuất khẩu một sản phẩm thương mại, mà còn đang mang theo thương hiệu, văn hóa và giá trị bản địa của Việt Nam ra thế giới. Nếu không bảo vệ được định danh khoa học của chính mình, doanh nghiệp Việt sẽ luôn ở thế yếu”, ông Phạm Minh Tâm trăn trở.

Tác giả: Nguyễn Tùng